Op 12 oktober aanstaande is het weer zover. Na de 12de oktober is de vierjaarlijkse grote schoonmaak weer afgelopen en de normale dagelijkse, wekelijkse, maandelijkse of zelfs vier jaren durende vervuiling begint weer van voren af aan.
Ik heb het niet letterlijk over de grote schoonmaak, alhoewel, zo links en rechts komen er best wel poetsdoeken aan te pas. Nee, ik heb het over de komende gemeenteraad en burgemeester verkiezingen die op 12 oktober plaatsvinden en waarvoor op veel plaatsen burgemeesters en gemeenteraden acties beginnen die ze vier jaar lang verzuimd hebben (of waar ze te lui voor waren). Natuurlijk is dat werk het vooral belangrijk in gemeenten waar de burgemeesters herkiesbaar zijn en meerdere kandidaten een ‘gevaar vormen’ voor de heersende macht.

Anders is dat voor de 3 gemeenten waar zich helemaal geen kandidaten hebben aangemeld, waar daarom ook maar geen verkiezingen worden gehouden en alles bij het oude blijft.

Grote schoonmaak betekent niet alleen schoonmaken, maar natuurlijk hoort daar ook onderhoud bij, zoals het zichtbaar maken van zebrapaden, het dichten van gaten in secundaire wegen en het weg krassen van onkruid tussen de stoeptegels. Zelfs nieuwe marktpleinen en nieuwe bushalte wachthuisjes die vier jaar te duur waren zijn nu ineens mogelijk! Het lijkt wel of met voorbedachte rade achterstallig onderhoud gecreëerd wordt, want zonder achterstallig onderhoud kunnen ze zo vlak voor de verkiezingen niet laten zien hoe goed ze wel niet zijn voor “hun” gemeente, en de dom gehouden bevolking trapt er veel te vaak met beide voeten in!

Verkiesbaar zijn natuurlijk de kandidaten van politieke partijen, maar ook onafhankelijken (partij lozen) en onafhankelijke groeperingen zoals kersvers bedachte ‘gemeentebelangen’ kunnen zich beschikbaar stellen. Iedere kandidaat burgemeester geeft meestal aan wie zijn zijn of haar voorkeur raadsleden zijn. Wanneer de kandidaat zelf door een partij wordt voorgedragen, zoekt de partij zelf natuurlijk in eigen kring naar kandidaat raadsleden. Kandidaten moeten een aantal ondersteunende handtekeningen verzamelen voordat zij verkiesbaar zijn. Het aantal handtekeningen is afhankelijk van de grote van de gemeente. Door het kiesstelsel worden weinig andere eisen aan de kandidaten gesteld dan dat ze kunnen lezen en schrijven (niet zo moeilijk met breed gedragen verplicht onderwijs) en een blanco strafblad hebben. Daardoor kunnen zelfs de populairste ‘rondjes gevers’ in de kroegen nog burgemeester worden! Ter bescherming van de maatschappij heeft iedere gemeente daarom een verplichte en juridisch onderlegde gemeentesecretaris, met een aantekening voor gemeenterecht. Zulke gemeentesecretarissen worden weliswaar door de gemeenten benoemd, maar kunnen vervolgens niet meer zo eenvoudig ontslagen worden: of ze gaan met pensioen, of ze worden arbeidsongeschikt, of ze begaan een (ernstig) strafbaar feit. Alleen in ‘het ergste geval’, wanneer ze ergens anders meer of nog gemakkelijker kunnen ‘verdienen’, stappen ze zelf op. Als ‘bewakers’ van het rechtssysteem controleren zij de toepassing van wetten, de afgifte van vergunningen en de gemeentelijke procedures. Feitelijk kunnen ze zelfs de (minder bekwame) burgemeesters ‘overrulen’ en op die manier vormen zij de ondemocratische schakels in het nog jonge democratische bestel. Het is om die reden dat ik nieuwe (Nederlandse) ondernemers in Hongarije altijd adviseer om goede contacten met zowel de burgemeesters als met de gemeentesecretarissen te onderhouden.

De aanloop naar de verkiezingen verloopt heel anders dan in Nederland of andere west Europese landen. De kandidaten stellen zich eerst op alle mogelijke straathoeken op om de handtekeningen van a.s. kiezers te verzamelen. Vervolgens schrijven ze – om kosten te sparen – een A4-tje zo vol mogelijk vol met al hun programma ideeën en wanneer hun ideeën niet zonder meer op een A4-tje passen worden de letters wat kleiner, net zoals hun pasfotootje. Belangrijk is dat ze vertellen waar ze hun wekelijkse ‘forums’ houden, de hoorzittingen waar ze hun ideeën spuien. Dit jaar heb ik voor het eerst plakkaten gezien die tegen boomstammen geniet worden, tot grote ergernis van milieuvrienden die ze gelijk als potentiële kiezers kwijt zijn. Afbeeldingen achter bevriende ramen, grote gemeenschappelijke aanplakborden, hoorzittingen waarbij de kandidaten tegen elkaar worden uitgespeeld en met elkaar worden vergeleken zijn waarschijnlijk nog – heel ver weg – toekomst muziek.

Het is misschien wel waar, dat Hongarije nu een democratie is, maar door de geschiedenis en de Hongaarse ervaringen is dat moeilijk wennen. Zeker op de gemeente niveaus. Vanuit het feodale stelsel waarin ‘oppergoden’ – zoals grootgrondbezitters, baronnen en grafen – het voor het absolute zeggen hadden, kwam het communisme waarin het woord alleen op papier aan de bevolking was. Omdat in dat systeem de ene ‘gelijke’ uiteindelijk meer ‘gelijk’ was dan alle andere ‘gelijken’, werd in 1989 overgeschakeld op een westerse – markt georiënteerde – economie en democratie. Op papier en politiek relatief eenvoudig door te voeren, in de dagelijkse praktijk is een mentaliteitsomschakeling niet zo gemakkelijk te realiseren. Zo zijn de gemeenten nog altijd van de burgemeester (vaak gestuurd door de gemeentesecretaris) afhankelijk. Om met de vroegere Nederlandse radio te spreken: Moeders (vaders) wil is wet! Met andere woorden de burgemeesters leiden de stad op een feodale manier boven de burgers uit en de meeste (partij loze) gemeenteraden functioneren als marionetten theaters. Het informeren van en het luisteren naar de bevolking is – voor de feodale – burgervaders en -moeders op de Hongaarse laagvlakte, een democratisch weinig bekend fenomeen.

Het afgelopen weekeinde (13-14 september 2014) was een dramatisch hoogtepunt voor wat betreft achterstallig onderhoud. Door een paar extreme regendagen werd nog weer eens duidelijk hoe belangrijk het is om de regenafvoeren vrij te houden. In heel veel gemeenten werd het regenwater niet of nauwelijks afgevoerd en moesten de brandweer en de in Hongarije bestaande “rampenbestrijding” (katasztrófavédelem) te hulp schieten. Geen reden voor de burgemeesters om sorry te zeggen vanwege hun nalatig onderhoud, maar om de laagst betaalden in het weekeinde op te roepen en om zo trots te zijn op wat ze nu in een keer – uit de voorschriften boekjes – aan noodoplossingen bedachten. Het zou toch heel onverstandig zou zijn om in hun plaats anderen te kiezen! Hoort en zeg het voort!